Każdy człowiek wielokrotnie w swym życiu znajduje się w sytuacji wyboru. Czasem jest to wybór trudny, niezwykle ważny, decydujący o naszej postawie życiowej, a także odpowiedzialności moralnej za własne czyny. Wielokrotnie musimy wybierać w życiu między dobrem i złem, toteż niezwykle ważne jest, aby człowiek umiał odróżnić dobro od zła, wybrać między dobrem publicznym a własnym, prywatnym interesem. Jak zachować się w konkretnej sytuacji życiowej, jak upewnić się, czy nasz wybór będzie słuszny? Literatura od wieków kreuje bohaterów, którzy stają przed koniecznością wyboru. Wiadomo, że niemożność wyboru czyni człowieka jednostką zniewoloną, ale jednocześnie konieczność jego dokonywania niejednokrotnie rodzi sytuację tragiczną. W poniższej pracy będą przedstawione rozważania nad dylematami bohaterów literatury romantycznej i młodopolskiej. Czy wybrać uczucie, własne szczęście, czy wybrać odpowiedzialność wobec kraju, społeczeństwa? Za przykład posłużą bohaterowie utworów Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Stefana Żeromskiego.
Jak ogólnie możemy opisać bohatera polskiego dramatu romantycznego? Pierwsze słowa, jakie się nasuwają w związku z tym typem literackim, to: indywidualizm, niezwykłość, niepowtarzalność, tajemnica, siła namiętności i uczucia. Jest to postać zbuntowana, zmagająca się ze społeczeństwem, z Bogiem, ze sobą. Nieustannie walczy, powodowana pasją tworzenia nowego. Sprzeciwia się społecznej niesprawiedliwości, tkwiącemu w ludziach złu, obojętności świata i jego sztywnym konwenansom. Bohater ten jest przewrażliwiony, marzycielski, idealistyczny, altruistyczny. Dla wielkiej idei jest w stanie poświęcić wszystko, nawet osobiste szczęście. Często też bywa samotny, wyobcowany, niezrozumiany i nieakceptowany przez większość.
Cecha wspólna polskich bohaterów dramatów romantycznych (IV i III części „Dziadów”, „Kordiana” i „Nie-boskiej komedii”) to – inaczej niż w przypadku literatury zachodnioeuropejskiej – przeobrażenie się wewnętrzne, umotywowane odmiennymi metodami postępowania i wyznawanymi ideami. Było one również spowodowane rozczarowaniami i niepowodzeniami w życiu osobistym, które skłaniały bohaterów do podjęcia walki dla dobra szeroko pojętego ogół (najczęściej – narodu polskiego). Zwrócenie się postaci tych trzech wielkich dzieł polskiego romantyzmu ku patriotyzmowi miało swoją zewnętrzną przyczynę. Było nią zniewolenie Polski, jej tragiczna sytuacja polityczna, dająca niewielkie szanse na niepodległość. Taki stan rzeczy utwierdzała dodatkowo klęska powstania listopadowego, powodująca chęć rewizji dotychczasowych poglądów na sprawę narodowowyzwoleńczą. Sta też wzięły się cechy różniące bohaterów trzech wymienionych w tytule dramatów.
Bohaterowie romantyczni musieli w swym życiu wybierać. Dokonywane przez nich wybory były również tragiczne. Najczęściej był to wybór między obowiązkiem patriotycznym, powinnościami wobec zniewolonej ojczyzny a szczęściem osobistym. Takim właśnie bohaterem, zmuszonym do dokonania tragicznego wyboru jest tytułowy bohater poematu Adama Mickiewicza \"Konrad Wallenrod\
W 1823 roku ukazuje się powieść poetycka Adama Mickiewicza pod tytułem „Konrad Wallenrod” stanowiąca już wyraźną zapowiedź przemian w kreacji polskiego bohatera romantycznego. Konrad Wallenrod jest średniowiecznym rycerzem, z romantyzmem łączy go prymat uczucia nad rozumem, kierowanie się emocjami. Jednak nie przypomina on wcześniej prezentowanych kochanków. Konrad Wallenrod jest przede wszystkim rycerzem. Jego miłość jest szczęśliwa, przynajmniej do czasu. Jego ukochana odwzajemnia uczucie i oddaje mu swoją rękę. Małżeństwo to mogłoby być szczęśliwe, gdyby ojczyzna nie była zagrożona, Mickiewicz pisze o Konradzie: „Szczęścia w domu nie zaznał, bo go nie było w ojczyźnie”. Tak więc na przeszkodzie ej miłości nie stoi żaden trzeci, ani społeczne konwenanse, tu rywalką kobiety jest ojczyzna. I Konrad wybiera ojczyznę i to jest znamienny wybór, bo dotąd miłość do kobiety stanowiła w literaturze romantycznej wartość najwyższa. Konrad poświęca wiele, oprócz życia u boku ukochanej musi wyrzec się także życia w ojczyźnie, bo misterny LAN wymaga, by powrócił do zakonu krzyżackiego, mieszka więc wśród obcych, wreszcie musi wyrzec się także honoru i uciec do nierycerskich metod walki. „Konrad Wallenrod” jest więc pierwszym sygnałem przewartościowań w romantycznym systemie, już nie miłość do kobiety ale uczucia patriotyczne stanowią cel najważniejszy. „Gustaw obiit, Konrad natus est”
Dzieło „Konrad Wallenrod” autorstwa Adama Mickiewicza zostało napisane w 1827 roku, wówczas pisarz przebywał na zesłaniu na terenie Rosji.
Wspomniany pisarz romantyczny był znany z działalności patriotycznej, niezwykle trudno było mu się pogodzić z utratą ojczyzny.
Mottem utworu :Konrad Wallenrod” były słowa: "Są dwa sposoby walczenia: Trzeba być lisem i lwem".
Jakie cechy można przypisać bohaterowi romantycznemu?
Z pewnością bohater romantyczny był niezrozumiany przez społeczeństwo, wyizolowany, także przeżywający nieszczęśliwą miłość, jego stan doprowadzał go do tragedii osobistej, był również bojownikiem o sprawy ojczyzny.
Główna postać dzieła Mickiewicza to człowiek, który czuje wewnętrzny konflikt, bowiem ma do wyboru dobro ojczyzny lub rodziny. Ostatecznie wybiera dobro ojczyzny, dla której poświęca swój honor. Podobny jest do Prometeusza, nie straszne mu przeciwności, jeżeli celem jest dobro ogółu. Konrad posiada cechy postaci o złożonej osobowości, charakteryzuje go dwoistość charakteru. W młodości dostał się na dwór Kiejstuta, bierze za żonę Aldonę. Jednak w momencie gdy położenie Litwy wydaje się być rozpaczliwie decyduje się porzucić wszystko. Obejmując stanowisko Wielkiego Mistrza ma możliwość realizacji zamierzonych planów. Działa jako Konrad, w ten sposób budzi zaufanie wśród narodu krzyżackiego. Ostatecznie sprowadza na nich klęskę. Jednak jego wyrzuty sumienia nie dają mu spokoju, decyduje się na samobójstwo. W rozdarciu wewnętrznym nie ma już sprzymierzeńców. Jego skomplikowana natura sprowadza na niego klęskę osobistą. Nie zważa na miłość do kochanej Aldony, wybiera podstęp oraz zdradę w dążeniu do celu.
Konrad jest reprezentantem postaci bezkompromisowych. Jednak mógłby zostać wrażliwym mężem i ojcem. Pamięta o słowach dotyczących walki z wrogiem: "Są dwa sposoby walczenia: trzeba być lisem i lwem".
Dramat Juliusza Słowackiego „Kordian” jest w pewnym sensie odpowiedzią na propozycje ideowe Adama Mickiewicza (prometeizm, mesjanizm i tytanizm). Słowacki pomyślał swój utwór jako trylogię, nigdy go jednak nie dokończył. Pojawia się w nim autentyczny spiskowy motyw zamachu na życie cara Mikołaja. Bohater Juliusza Słowackiego, Kordian, dojrzewa stopniowo do duchowej przemiany. Przyczyną tej metamorfozy wewnętrznej są kolejne rozczarowania, jakie przeżywa szukając sensu w życiu.
W I akcie dramatu młodziutki Kordian to chłopiec trawiony przez poczucie braku celu i sensu istnienia („jaskółczy niepokój”), apatię i nudę. Najpierw rozczarowuje się co do miłości – ukochana Laura wzgardliwie nie odwzajemnia jego uczucia. Kordian próbuje popełnić samobójstwo, jednak w ostatniej chwili rezygnuje. W II akcie poznajemy losy Kordiana jako prawie dorosłego mężczyzny, podczas jego europejskiej podróży. Przebywając w Dover odbiera on od życia kolejną lekcję poświęconą romantycznej miłości. Kolejna kochanka bohatera, Wioletta, okazuje się wyrachowana i fałszywa – Kordian zdaje sobie wówczas sprawę z tego, że uczuciami mogą sterować pieniądze. Także religia nie przynosi oczekiwanego rozwiązania problemów – papież odmawia zniewolonej Polsce swojego wstawiennictwa, a nawet błogosławieństwa. Kordian dojrzewa powoli do decyzji, że tylko walka z zaborcami może stanowić sens życia Polaka.
Ostatecznie jego przemiana dokonuje się na Mont Blanc, skąd bohater zostaje symbolicznie przeniesiony do Polski. Kordian nie zatraca poczucia swojej wyjątkowości, lecz nie przyjmuje biernej, cierpiącej, ofiarniczej postawy, jak Konrad z III części "Dziadów". Wynika to z odmiennego poglądu autora dramatu na miejsce zniewolonej Polski w historii dziejów świata. Słowacki w przeciwieństwie do Mickiewicza postuluje bowiem nie uległy stosunek do historycznych wydarzeń, ale postawę czynną, walkę z zaborcami. Powołuje się na historyczną postać Winkelrieda, bohatera który przyjął na siebie skierowane na jego współtowarzyszy ostrza włóczni. Tworząc analogię dziejów Polski do tego wspaniałego czynu, Słowacki formułuje hasło „Polska Winkelriedem narodów!”.
Postępując zgodnie z wewnętrznym nakazem walki o wolność, w III akcie Kordian przyłącza się do spiskowców zamierzających przeprowadzić zamach na cara. Pragnie on, podobnie jak bohater mickiewiczowski, „rządu dusz” przydzielonego mu jednak nie przez siłę nadprzyrodzoną, lecz przez ludzi. Gdy nie udaje się przekonanie innych spiskowców do wzięcia osobistego udziału w zamachu, urażony i dumny bohater, gardząc tchórzostwem współtowarzyszy, decyduje się zrobić to sam. Jednak stojąc u drzwi pokoju cara Kordian toczy ze sobą ogromną walkę wewnętrzną, która doprowadza go nieomal do obłędu. Nie brakuje mu odwagi i determinacji, lecz złowrogie widma – Strach i Imaginacja – podsuwają mu obrazy krwawego, skrytego i niehonorowego morderstwa, jakie zamierza popełnić. W końcu bohater pada zemdlony, a odkrycie jego zamiaru przynosi mu wyrok śmierci.
Dojrzewanie do decyzji, czyli droga Kordiana przez mękę
W tym samym czasie powstaje „Kordian „ Juliusza Słowackiego – kolejna odsłona bohatera romantycznego. Słowacki również pisze swój utwór po klęsce powstania listopadowego, on również jest świadomy nieprzystawalności ideału romantycznego do faktycznych potrzeb Polaków. Polacy są zniewoleni i potrzebują zdecydowanego działania, w tej sytuacji bohater zniechęcony zżyciem, znudzony i zapatrzony w siebie nie może stanowić wzoru. Słowacki również przedstawia w swym utworze przemianę bohatera, kierunek zmian jest podobny, choć sama metamorfoza nie tak gwałtowana i nie tak spektakularna. Kordian również jest romantycznym kochankiem, wrażliwym dziecięciem wieku, które żyje w świecie własnych marzeń i wyobraźni. Nawet wybranka jego serca to dostrzega, widzi w nim marzyciela, skupionego na własnych przeżyciach, to dlatego z pobłażaniem taktuje jego wyznanie miłosne. Zrozpaczony Kordian ma samobójcze myśli,, jednak czuje strach przed nieznanym, niczym Hamlet zastanawia się, co czeka człowieka po śmierci. Dotąd jego historia bardzo przypomina „Cierpienia młodego Wertera” autorstwa Goethego. Jednak to dopiero pierwszy akt dramatu i pierwszy akt życia młodzieńca. Po tym okresie młodzieńczych rozważań następuje czas dorosłości i kontaktu z rzeczywistością. Kordian rusza w podróż po Europie, by się przekonać, ze świat jest okrutny, zdominowany przez wartości materialne, wszystkim rządzi pieniądz, nawet miłość jest sprzedajna. Poezja, na której się wychował i której zawierzył (w tym przypadku „Król Lear” Szekspira) była fałszem, karmiła go mrzonkami. Rozgoryczony dokonuje rozrachunku ze swatem i własnym życiem i właśnie wtedy, na szczycie Mont –Blanc następuje zasadnicza przemiana. Bohater Słowackiego odnajduje cel, celem tym jest walka o wolność ojczyzny. Mamy wiec sytuacje analogiczna jak u Mickiewicza, w miejsce romantycznego kochanka, cierpiącego na egzystencjalna nudę i miłosne męki rodzi się bojownik o wolność i niepodległość. Przemiana Kordiana jest lepiej umotywowana psychologicznie, stanowi ona ważny element utworu, autor poświecił jej wiele miejsca, natomiast u Mickiewicza metamorfoza dokonuje się dość gwałtownie i stanowi dopiero wstęp do dalszych wypadków. Kordian, podobnie jak Konrad, jest samotnikiem, indywidualista, który własnymi siłami chce ocalić naród. Jednak tu podobieństwa się kończą, Słowacki negował mickiewiczowską koncepcje mesjanizmu, przeciwstawiając mu winkelriedyzm. Termin ten zaczerpnął z legendy szwajcarskiej. Winkelried był bohaterem narodowym, zasłynął poświeceniem własnego życia dla ogólnego zwycięstwa. Jako słynny rycerz wystawił swoją pierś na kusze przeciwników, w ten sposób powstał wyłom w szeregach Maurów, co zadecydowało o zwycięstwie Szwajcarów. Właśnie tak widzi swoją rolę Kordian, on chce być Winkelriedem dla Polaków, gotów jest poświęcić siebie. Dlatego podejmuje się zabić cara, Mikołaja i, koronowanego już na króla Polski. Kordian widzi w tym czynie sprawiedliwa zemstę za krzywdy, jakie wyrządził despotyczny władca Polakom. Jednocześnie ma moralne wątpliwości, waha się zabić bezbronnego, prawowitego władcę Polski. Trawi go także strach. Ostatecznie pada zemdlony pod drzwiami królewskiej sypialni.
Kordian ponosi klęskę, bo działał samotnie, romantyczny indywidualizm zostaje skompromitowany
Trochę inny typ bohatera wprowadza w swoim utworze Zygmunt Krasiński. Hrabia Henryk to początkowo Mąż. Nie jest to zgodne z romantycznym pojmowaniem miłości, dlatego też bohater nie zaznaje szczęścia w małżeństwie. Zostaje omamiony przez wizję młodzieńczej kochanki, co prowadzi do tragedii: z jego winy jego żona popada w obłęd, potem umiera. Syn Hrabiego, Orcio, objawia niezwykłe cechy: widzi to, czego wszyscy wokół niego nie widzą, rozmawia ze swoją nieżyjącą matką. Okazuje się, że jest on poetą – taki los będzie jego przekleństwem i nieszczęściem. Krasiński wprowadza poetę nie jako bohatera głównego z powodu swego przeświadczenia, że artysta nie jest w stanie w sposób odpowiedzialny kierować narodem, gdyż jest zbyt rozdarty wewnętrznie: zarazem nieprzeciętny i słaby, doskonały i niezdolny udźwignąć ciężar państwa na swych barkach.
W utworze pojawia się panoramiczny obraz rewolucji społecznej (jest to podyktowane społecznym pochodzeniem Zygmunta Krasińskiego – inaczej niż Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki, był on arystokratą). Rewolucja ta budzi grozę i zabobonny lęk w przedstawicielach wyższych warstw (ze względu na wydarzenia, jakie miały miejsce podczas Rewolucji Francuskiej). Hrabia Henryk, wplątany w wydarzenia rewolucji społecznej, po przemianie wewnętrznej zostaje przywódcą obozu arystokratów. Od początku ma świadomość, że broni przegranej sprawy – nie wyzwolenia narodowego, a jedynie utrzymania przywilejów klasy rządzącej. Zachowuje cały czas indywidualistyczną trzeźwość osądu sytuacji, jest nawet w stanie wewnętrznie przyznać obiektywną rację przeciwnemu obozowi rewolucjonistów w rozmowie z ich wodzem, Pankracym. Jednak poświęca się swojej sprawie z całą ofiarnością, na jaką go stać, traktując to jako kwestię honoru. Kiedy ginie jego syn, a walczący nie mają już czym się bronić, Henryk popełnia samobójstwo, rzucając się w przepaść.
Jak widać na przykładzie opisanych przeze mnie bohaterów, wśród najistotniejszych motywów metamorfozy wewnętrznej są nieszczęśliwa miłość lub inne tego typu rozczarowanie w życiu osobistym. Kolejnym etapem jest zawsze przemiana, która kończy się zazwyczaj złożeniem ofiary ze swego życia na rzecz wyższej sprawy, w przypadku polskich bohaterów – sprawy narodowowyzwoleńczej lub społecznej.
. W sposób ironiczny przedstawia tę przemianę Zygmunt Krasiński na przykładzie Hrabiego Henryka w „Nie-Boskiej Komedii”. Odbiega on trochę od przedstawionej powyżej wizji bohatera romantycznego, a to dlatego, że jest jakby jego ironiczną i komiczną karykaturą.
Od swych poprzedników różni się chociażby tym, że jest szczęśliwie zakochany i nawet żonaty, co przecież przeczyło romantycznej wizji miłości i bohatera. Poza tym Henryk w pewnym momencie, owładnięty zostaje niespodziewaną miłością do pięknej młodej kobiety, dla której jest w stanie porzucić wszystko – rodzinę, by tylko zdobyć jej miłość. Wyrusza, by zdobyć są ukochaną, ale podczas tej podróży – która jest również etapem przemiany – okazuje się, ze ta piękność jest zjawą, w dodatku szkaradną. Wtedy Hrabia postanawia powrócić do domu, ale okazuje się, ze jego żona zmarła. Jest jakby kara za jego złamanie małżeńskiej przysięgi. Poza tym, ta młoda kobieta, która go uwiodła, a później okazała się szkaradą, jest jakby
metaforą poezji romantycznej, która uwodzi swymi ideami i pięknem, ale ostatecznie prowadzi do nieszczęścia.
Widzimy więc, że przemiana bohatera romantycznego jest bardzo ważnym elementem utworu romantycznego. Powoduje, że bohater widzi, co naprawdę jest najważniejsze. Odnajduje swój cel, do którego dąży wytrwale – tym celem jest wolność ojczyzny.
8
kapskyduraj