HP.doc

1. Fontes iuris oriundi – fontes iuris cognoscendi
 

fontes iuris oriundi- źródła powstania prawa- czynniki wpływające na powstanie i funkcjonowanie prawa, tj. organy stanowiące prawo jak i efekty ich działalności

fontes iuris cognoscendi- źródła poznania prawa- wszelkie świadectwa za pośrednictwem których poznajemy prawo

§         literackie- utwory literatury rzymskiej i częściowo greckiej- dzieła pisarzy starożytnych

§         epigraficzne- wszelkiego rodzaju inskrypcje, czyli krótkie, zwięzłe napisy, z licznymi skrótami, wykonane na trwałym materiale

§         papirologiczne- teksty, głównie w języku greckim, sporządzone w Egipcie na papirusie

§         jurydyczne- teksty rzymskich autorów ustawodawczych (Ustawa XII tablic), zbiory prawa (Kodeks Justyniana) oraz pisma jurystów rzymskich (Sentencje Paulusa)

2. Ius publicum – ius privatum
 

Najsłynniejszy podział, znany Cyceronowi (I w. p.n.e.) i Tytusowi Liwiuszowi (przełom er). Podstawą rozróżnienia była korzyść, interes (utilitas).

Ulpian:

Prawem publicznym są te normy, które odnoszą się do ustroju państwa rzymskiego, prawem prywatnym zaś te, które dotyczą interesu poszczególnych jednostek: niektóre normy są bowiem stanowione w interesie ogółu, inne zaś w interesie jednostek.

Instytucje prawa publicznego i prywatnego były wyraźnie oddzielone:

§         prawo publiczne- reguluje organizacje i funkcje państwa, kompetencje jego organów oraz działalność administracji (współcześnie- konstytucyjne, karne, administracyjne, sakralne)

§         prawo prywatne- reguluje uprawnienia jednostek, poszczególmnych obywateli w zakresie osobowym i majątkowym

Prawo publiczne wskazuje przepisy prawa bezwzględnie obowiązującego (ius cogens), zaś prawo prywatne przepisy prawa względnie obowiązującego (ius dispositivum), tzn. takie, które mogły być zmienne w drodze zawieranych umów przez jednostki

W obszarze prawa publicnego uwidocznił się nadrzędny charakter państwa:

Prawo publiczne nie może być zmieniane umowami osób prywatnych.

Rozwój i recepcja prawa rzymskiego nastąpiły prawie wyłącznie w zakresie ius privatum.

3. Źródła prawa starożytnej Mezopotamii
 

Prawo sumeryjskie i akadyjskie

Sumerowie osiedlili się w Mezopotamii w IV tysiąclecia, a w połowie III również Akadyjczycy, którzy ulegli jednak podbitym Sumeryjczykom w dziedzinie kultury.

Sumerowie i Akadowie pozostawili wiele tabliczek z zapisanymi pismem klinowym prawami- prawo klinowe. W 1952 r. odkryto pochodzący z ok. 2060 r. p.n.e. kodeks Ur-Nammu (król Sumeru i Akadu). Jest to najstarszy znany tekst legislacyjny, choć jego redakcja wskazuje, że był oparty na wcześniejszych wzorach.

W języku sumeryjski powstał również w roku 1875 p.n.e. kodeks autorstwa Isinu Lipit- Isztar.

Najstarszy znany nam kodeks w języku akadyjskim to kodeks z Eszunny z XIX w. p.n.e.

Prawo babilońskie

Przybyli w II tysiąclecia, zajęli Babilon, który uczynili stolicą nowego państwa. 6. królem był panujący w latach 1728-1686 r. Hammurabi.

Pochodzi od niego kodeks spisany w języku akadyjskim, będący najbardziej znanym i kompletnym tekstem legislacyjnym obejmującym prawo staroorientalne. Wymiar kary zależał od przynależności sprawcy i poszkodowanego do określonej warstwy społecznej.

Kara talionu- powtarza się w odniesieniu do sprawcy skutek przestępczego działania.

Kara odzwierciedlająca- kara miała odzwierciedlać rodzaj przestępczego działania.

Prawo asyryjskie

Pojawili się w połowie III tysiąclecia  i utworzyli państwo Asur. W XIX w. p.n.e. odzyskało niepodległość.

Zachował się obszerny zbiór prawa asyryjskiego pochodzący z XV lub XIV w.

Prawo hetyckie

Z okresu nowego państwa hetyckiego pochodzą 2 tablice, tzw. kodeks hetycki. Pierwszy akt legislacyjny ludu indoeuropejskiego. W nim to po raz pierwszy ustawodawca nie wywodzi od bóstwa swego upoważnienia do stanowienia prawa. Znajdował się pod dużym wpływem kodeksu Hammurabiego.

4. Źródła prawa starożytnego Egiptu i Izraela
 

Egipt

Wkład Egiptu w rozwój myśli prawniczej aż do podboju przez Aleksandra Wielkiego, a potem przez Rzymian był stosunkowo skromny.

Na uwagę zasługuje tylko pochodząca z VIII w. p.n.e. kodyfikacja króla Bocchorisa.

Izrael

W XI w. p.n.e. założyli w Palestynie państwo Izrael. Jego prawo zawarte jest w Starym Testamencie. Jego najstarsza część, Księga Przymierza, mieszcząca się w Księdze Mojżeszowej (Exodus), zawiera głównie zręby prawa staroizraelskiego.

Mimo wpływu kodeksu Hammurabiego kary były łagodniejsze, porzucono np. karę mutylacji (okaleczenie sprawcy).

5. Źródła praw greckich i hellenistycznych
 

Podbicie Grecji przez Aleksandra w 338 r. spowodowało, że prawo greckie, przeniesione na podbite tereny, zlało się z prawem narodów orientalnych, dając początek prawu hellenistycznemu. Rozwijane w Egipcie i Syrii, miało też wpływ na prawo rzymskie. Podbój świata hellenistycznego zapoczątkowało rozwój prawa rzymsko- hellenistycznego.

Zachowało się niewiele pomników prawa greckiego, a wiadomości o tym prawie czerpiemy głównie ze źródeł nieprawniczych, np. Iliady, Odseji. Dla czasów późniejszych źródłem informacji są dzieła filozofów, historyków, komedie tragedie, mowy sądowe.

Ze źródeł pośrednich dowiadujemy się o kodyfikacjach Drakona (624 r.) i Solona (594 r.).

Spośród zachowanych źródeł prawniczych należy wymienić ustawodawstwo Gortynu ma Krecie z V w. oraz z tego samego wieku ustawę Ligdanis z Helikarnasu, ustawę pogrzebową z wyspy Kos, ustawę z Efezu.

Dla prawa hellenistycznego bogaty materiał kryją papirusy odnalezione w Egipcie i Syrii.

6. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych w prawach antycznych
 

Zdolność prawna we wszystkich prawach antycznych zależała od tego czy było się osoba wolną czy niewolnikiem. W niektórych państwach na zdolność prawną miało obywatelstwo i stanowisko w rodzinie.

Obywatelstwo miało znaczenie szczególnie w Grecji. Prawo greckie hołdowało zasadzie osobowości prawa. Obcokrajowcy byli w Grecji dopuszczani do udziału w życiu prywatnym na podstawie aktów międzynarodowych. Nigdy jednak nie mogli nabywać gruntów greckich.

Pozycja w rodzinie.

Według kodeksu Hammurabiego i prawa asyryjskiego, ojciec w imieniu dzieci dokonywał wszystkich czynności prawnych, mógł je nawet sprzedać. W prawie greckim władz ojca wygasała z chwilą uzyskania przez syna pełnoletniości lub w przypadku córki- zamążpójścia.

Zdolność do czynności prawnych nie zależała od wolności, ale od wieku. O opiekunach wspomina prawo staroegipskie, attyckie i grecko-egipskie. 

7. Źródła powstania niewoli i stanowisko prawne niewolników
 

Źródła powstania niewoli

§         jeńcy wojenni

§         urodzenie się z rodziców niewolników

§         prawo staro babilońskie, greckie, hellenistyczne- dziecko porzucone

§         kradzież ludzi (zwalczana przez niektóre prawa)

§         sprzedaż dzieci w niewolę

§         zaprzedanie się w niewolę, czasem z całą rodziną

§         niewola za długi

Stanowisko prawne niewolników

Określane przez prawo rzeczowe. Niewolnik był częścią składową majątku pana, który mógł z nim zrobić wszystko. Niektóre prawa przewidywały prawo azylu dla niewolnika, który zbiegł. Duże kary przewidywano za pomoc w ucieczce lub ukrywanie niewolnika.

Prawo izraelskie zakazywało wydawania zbiegłego niewolnika.

W niektórych prawach niewolnik mógł posiadać własny majątek, miał ograniczone prawa majątkowe, był traktowany jako podmiot prawa w stosunkach osobistych ze swym właścicielem.

Niewolnicy posiadali zdolność w prawie małżeńskim tak w prawach orientalnych jak i greckim.

Za przestępstwa niewolnik odpowiadał osobiście, ale przewidziane kary były dlań dużo większe.

Wymienione namiastki zdolności prawnej utracili niewolnicy w Grecji okresu klasycznego (Arystoteles: rzeczy ożywione).

Niewola gasła rzadko, z mocy prawa lub wyzwolenia- umowy pana z niewolnikiem, testamentu lub jak w Grecji, aktu publicznego. Niejednokrotnie obarczano go świadczeniami na rzecz dawnego pana.

8. Małżeństwo w prawach antycznych
 

Stosunek praw antycznych do małżeństwa jest wyjątkowo zróżnicowany.

Prawo staroegipskie dopuszczało poliandrię (wielomęstwo). Inne prawa staroorientalne stały po stronie monogamii, ale tylko w tym znaczeniu, że tylko jedna kobieta korzystała z praw małżonki. Tylko grecy zachowywali monogamiczny charakter małżeństw.

Egipt, kodeks Hammurabiego- kupno żony

Prawo hetyckie- porwanie niewiasty

Przeszkody małżeńskie.

W Egipcie nie było nią bliskie pokrewieństwo. Niektóre prawa zabraniały małżeństw z obcokrajowcami lub między osobami nierównego stanu.

Mąż posiadał ogromną władzę nad żoną (z wyjątkiem Grecji) włącznie z możliwością zabicia jej w razie cudzołóstwa.

Matka ma prawo współdecydować z ojcem o sprawach dziecka.

Prawo do rozwodu przysługiwało mężowi.

W wielu prawach żona mogła posiadać własny majątek.

9. Własność i inne prawa rzeczowe w starożytności
 

Prawo własności pojawia siwe wszystkich państwach antycznych wraz z rozkładem wspólnoty rodowej i gminnej. Ślady tych wspólnot widoczne są w wielu systemach (np. prawo bliższości).

Najpierw własność wykształciła się na ruchomościach.

Własność jest instytucją centralną każdego porządku prawnego.

Egipt- własność to prawo dania rzeczy komukolwiek

Grecja- własność to co ma się w domu, w majątku

Przeniesienie własności następowało w wyniku kupna gotówkowego. Przy nieruchomościach przeniesienia dokonywano w obecności świadków, a czynności sporządzano dokument.

W prawie greckim własność gruntu przenoszono w obecności urzędnika.

Rzeczy niczyje mogły być przedmiotem zawłaszczenia.

Prawo o korzystania z rzeczy cudzej było zjawiskiem rzadkim (w niektórych prawach korzystanie z cudzej nieruchomości za czynsz). Najbardziej znane było prawo zastawu.

10. Źródła zobowiązań i zasady odpowiedzialności w prawach antycznych

Zobowiązanie- stosunek prawny polegający na tym, że dłużnik zobowiązany jest do pewnego świadczenia na rzecz wierzyciela, ten zaś jest upoważniony do sądowego domagania się tego świadczenia.

W prawach antycznych związane z przestępstwem i nakazem odszkodowania.

Przysięga była podstawą zobowiązania. Wymogiem zaskarżalności zaprzysiężonego obowiązku było uprzednie spełnienie świadczenia przez wierzyciela  w oczekiwaniu wzajemnego świadczenia od dłużnika.

Z pierwszą systematyką źródeł zobowiązań spotykamy się u Arystotelesa.

§         umowy niedobrowolne (nałożony na dłużnika wbrew jego woli obowiązek zapłacenie kwoty pieniężnej w związku z przestępstwem)

§         umowy dobrowolne

W najstarszym prawie antycznym dłużnik odpowiadał za niewypełnienie zobowiązań bez względu na winę; utrata np. sztyki bydła spowodowana siłą wyższą nie pociągała jednak za sobą odpowiedzialności dłużnika (prawo sumeryjskie, babilońskie). Kodeks Hammurabiego uwalniał dłużnika od odpowiedzialności jeśli szkoda powstała tylko z braku jego należytej staranności (dot. dłużników z tytułu umowy o przechowanie, najem okrętów i transport towarów, najem zwierząt i ich nadzór).

W każdym stosunku zobowiązań występują dwa elementy:

§         obowiązek dłużnika do wypełnienia świadczenia- dług

§         przewidywane konsekwencje prawne na wypadek niewykonania przez dłużnika jego obowiązku- odpowiedzialność

Współcześnie oba te elementy  odnoszą się w zasadzie do osoby dłużnika- prawnie na nim ciąży dług, a jeśli go nie wypełni poniesie prawną odpowiedzialność.

W prawie babilońskim obok odpowiedzialności dłużnika występowała odpowiedzialność poręczyciela jako dodatkowej gwarancji wypełnienia zobowiązania; poręczyciel mógł  być zobowiązany do dostarczenia dłużnika wierzycielowi lub zobowiązywał się do zapłaty odszkodowanie jeśli dłużnik się nie wywiąże z zobowiązania.

W prawie asyryjskim dopuszczalne było przyrzeczenie poręczyciela do świadczenia tego co winien był świadczyć dłużnik. W prawie egipskim poręka pojawiła się późno, w prawie greckim miała charakter gwarancyjny i niekoniecznie akcesoryjny (zależny od istnienia odpowiedzialności głównej).

Formą zabezpieczenia umowy kupna-sprzedaży był zadatek, najczęściej należał on do rozwiązań partykularnych.

W stosunku zobowiązaniowym może wystąpić zmiana osoby wierzyciela- na podstawie dotychczasowego wierzyciela z osobą przejmującą wierzytelność (cesja) (prawo średnioasyryjskie, nowobabilońskie, greckie, hellenistyczne.

Umorzenie zobowiązania było najczęściej rezultatem spełnienia świadczenia przez dłużnika

§         wierzyciel wręczał (zwracał) dłużnikowi skrypt dłużny- wykształciła się abstrakcyjna forma umarzania zobowiązania, zwrot skryptu dłużnego bez konieczności świadczenia (kodeks Hammurabiego, prawo greckie, hellenistyczne)

§         bez świadczenia umarzano zobowiązania gdy jeden z kontrahentów odstąpił od umowy (tzw. ius penitendi); współkontrahent, który z tego powodu poniósł szkodę mógł domagać się zapłaty

11. Rodzaje umów w prawach antycznych

Umowa to zgodne porozumienie dwóch lub więcej stron, ustalające ich wzajemne prawa lub obowiązki

Pożyczka dochodziła najczęściej do skutku przez wręczenie biorącemu przedmiotu pożyczki, akt ten potwierdzano dokumentem;

§         pożyczkobiorca miał spełnić świadczenie do rąk okaziciela dokumentu, był
on upoważniony do przyjęcia świadczenia ze skutkiem uwalniającym dłużnika od zobowiązania;

§         pożyczki w prawie greckim były wysoko oprocentowane (zrzucenie długów przez Solona),  istniała też pożyczka bezprocentowa (udzielana w nagłej potrzebie), wysokoprocentowa pożyczka morska

Użyczenie- nieodpłatne przekazanie rzeczy w cudze używanie znane już w prawie Gortynu; biorący rzecz w używanie jeśli jej nie zwrócił odpowiadał do jej wartości, a jeśli zaprzeczył, że ją kiedykolwiek uzyskał odpowiadał do jej podwójnej wartości (tak samo przechowanie).

Zamiana- najstarsze zjawisko związane z obrotem towarowym, wyparta dopiero przez pieniądz. W prawie starobabilońskim było dopuszczalne pieniężne wyrównanie różnicy między wartością zamienianych przedmiotów, w prawie nowobabilońskim każda ze stron odpowiadała na wypadek odebrania przedmiotu kontrahentowi przez osobę trzecią (tzw. ewikacja).