ADOLF HITLER
KAROL GRšNBERG
Biografia
KSIŹˇKA i WIEDZA
Ok’adk‘ i strony tytu’owe
projektowa’
Jerzy Rozwadowski
Zdjgcia pochodz†
z G’˘wnej Komisji
Badania Zbrodni
Przeciwko Narodowi Polskiemu
Instytutu Pami‘ci Narodowej
Copyright by Wydawnictwo "Ksi†§ka i Wiedza"
Warszawa 1994
Wydanie III, poprawione i uzupe’nione.
Obj. ark. wyd. 29,5. Obj. ark. druk. 30+I ark. wk’. ilustracyjnej.
Zak’ady Graficzne w Poznaniu. Zam. nr 71417/92
Trzynažcie lysigcy sto siedemnasta
publikacja, ,I i W''
ISBN 83-05-12670-6
Wst‘p
W instytutach naukowych i katedraeh uniwersyteckich wielu
pa¤stw p owadzone s† barlamia nad zjawiskiem faszyzmu w og˘le,
a.hiůtleryzmu w szczeg˘lnožci. Rezultatem tych prac s† analityczne
i syntetyczne publikacje. Istatme wžr˘d nich miejsce zajmo:wa’a
i nadal zajznuje polityczna kariera, dzia’alnožŤ oraz ŤeŤhy osobo-
wožei Adalfa Hitlera. Wyabra§enie a sz rokiej skali odj‘tych w
tym zakre ie bada¤ daje ksi†§ka Gerharda Schreibera H§tler. Inter=
pretation,en 1923-1983. Ergebn§sse; Methoden un,d ProbleTn,e der
Forschu'ng (Darmstadt 1984) zawieraj†ca obszern†, chocia§ niekom-
plebn† jeszcze bibliografi‘.
Razmaite aspekty tej prnblematyki stanowi† r˘wnie§ przedmiot
tw˘rczy h za nteresowa¤ podskach historyk˘w, ekfl omist˘w, sacjo-
log˘w i politalag˘w. Znana w ol kim przek’a ie ksi†§ka angiel-
skiego historyka Alana Bullocka nie uwzgl‘dnia wielu materia’˘w
¦r˘d’owych, w tym obszernej dokumentacji, wspomnie¤ i relacji,
jak r˘wmie§ rozleg’ej literatury przedmiatu, ktara narasta’a w ci†gu
dwudziestu kilku lat od czasu opublikowania Stud§u%n, tyrani.i.
W niniejszej pracy u.wzgl‘dniana w szer4kim zakresie padstaw‘
dokumentacyjn†, w szczeg˘l;nožci materaa’y z pro esu hitlerowskich
zbrodniarzy wojennyůch (IMT) w Nwrymberrdze; proces˘w, kt˘re to-
czy’y si‘ pa2ed Ameryka¤skim Trybuna’em Wajskflwym; s raw
razpatrywanych przez Najwy§szy l5rybuala’ Na o owy w Polsce
i inne. Istotne rnaczenie maj† opublikowane przem˘wienia Hitlera
zar˘wno te; kt˘re by’y przeznaczane do publicznej wiadoůmožci, jak
i utajnione - w pastaci dyrektyw ality znych i militar nyeh. S†
to tak§e poszczeg˘lne wypowiedzi pryw.atne (znane ja.ko "Tischges-
5
prache") oraz dokonany przez Martina Bormanna zapis wynurze¤
politycznych liitlera w ostat ich miesi†cach isbnienia Trzeciej Rze-
szy. Wiele materia’u informacyjnego, zw’aszcza w odniesieniu do
osobowožc¤ liitlera, dostarczaj† pami tniki J. Goebbelsa, A. Speera,
H. Franka i innych dygnitarzy Trzeciej Rzeszy, marsza’k˘w i gene-
ra’˘w, kt˘rych by’ zwierzchnikiem. Na uwag‘ zas’uguj† te§ relacje
os˘b niemal stale przebywaj†cych w najbli§szym otoczem.iu fiitle-
ra. Do nich nale§† w szczeg˘lnožci: adiutant Nicalaus von Belov,
kamerdyner Heinz Linge, ordynans Otto Gnsshe, pilot Hans Baur,
kierowca Erich Kempka, a tak§e kilka osobistych sekretarek.
Wykorzystane zosta’y cz‘žciowo materia’y dotycz†ůce Ewy Braun
araz fragmenty wywiad˘w prasowych udzielonych po wojnie przez
jej sio ry Ils‘ i Gret‘.
Wiele istotnych informacji zawieraj† pami‘tniki dyplomat˘w, kt˘-
rzy prowadzili rozmowy i rokowania z Hitlerem jako kanclerzem
Rzeszy niemieckiej. Odnosi si‘ to w pierwszym rz‘dzie do minis-
tr˘w: A. Edena, J. Be.cka, kanclerza Austrii K. Schuschnigga; am-
basador˘w: J. Lipskiegn, A. Fran ois-Ponceta, N. Hendersana,
C. Burkhardta, A. Wysockiego, J. Gawro¤skiego, G. Gafencu, a tak-
§e pracownik˘w r˘§nych szczebli w przedstawicielstwach dyploma-
tycznych, jak p’k A. Szyma¤ski, W. Bierie§kow, P. Schmidt i innych.
Trzecia Rzesza i jej tw˘rcy negatywriie aci†§yli nad biegiem
dziej˘w powszechnych i polsk§ch. Dotyczy to zar˘wno skutk˘w bez-
požrednich, jak i požrednich wojny totalnej, kt˘r† prowadzili przez
szežŤ lat nie tylko z pa¤stwami, ale i z ca’ymi narodama. Uw gl‘d-
nienie osobistej roli Hitlera jako ixispiratora i animatora imperia-
listycznych tendencji Niemiec u’atw a zrozumienie tych zagadnie¤.
Przekonywaj†co pisze na ten temat grof. Fra ciszek Ryszka:
"Casus Hitlera nie jest oboj‘tny uczuc§awo, a nie powinien byŤ
oboj‘tny intelektualnie, i to w kategorii mo§liwie szerokich zainte-
resowa¤ spo’ecznych. Chcemy czy nie chcemy, Hitler sta’ si‘ posta-
ci† historyczn†. Co wi‘cej: jego z’owr ga rola w histor musia’a
utrwaliŤ si‘ w pama‘ci tych, co prze§yli i przecierpieli w jn‘. Lecz
i m’odsze pokolenie §yje niejako w cieniu wojny. Gdyby przepro-
wadziŤ sonda§ opinii przeci‘tnego Polaka - czytelnika prasy,
radios’uchacza, a zw’aszcza telewidza, mo§na by z du§ym stopniem
prawdopdobie¤stwa za’o§yŤ, §e Adolf Hitler jest najbardziej zna-
n† postaci† z naj:nowszej historii powszechnej, oczywižcie wžr˘d
wszystkich postaci: pozytywnych i negatywnych [...)" (Cz’oz.uiek naz-
, , )
cuiskie n, Hitler, w: "O¤ra tir 2,1974 s.11 .
Metaforyczne okrežlenie: "Hitler to geniusz z’a, .ale... geniusz",
u§ywane dožŤ powszechnie, nie jest w’ažciwe. Wystarczy przypo-
,mnieŤ, §e w žcis’ym, naukowůo u2asa dmiomym poj‘ciu - geniusz
jest synonime n postaci tw czej, symbalem torowania drogi post‘-
powemu, humanita rnemu procesowi razwnju. Ce h† geniusza jest
zdolnožŤ do syntezy wy§sze o storpnia, umo§liwiaj†cej d konanie
prze’omu w dziedzimie wiedzy, kultury, sztuki. W tym sens¤e nie
mo§na m˘wa , §e Hltler by’ genia:lny. Nie po ostawi’ po sobie ory-
ginalny h myžli. By’ ko ty nuatorem rea kcyj ej w swej trežci spuž-
cizny irruperializmu ni miec ieg , uzupe’niaj†c go przez stosowanie
najbardziej bezwzgl‘dnych, okruůtnych metod podb ju i domvnacji
na zagarni‘tych obs.zararh. ˇycie i dma’alnožŤ Hitlera cechowa’
przede wszystkim brak skrwpu’˘w w d.†§eniu do "celu, kt˘ry užwi‘-
ca wszel.kie žrodki", OsobowažŤ Hitlera przypad’a wi‘c d gustu
warstw 7n, kt˘re pragn‘’y kontynuowaŤ tradycje prusactwa w sen-
sie pr yswojenia bezwarunkoweg4 pos’usze¤stwa jako nieadzowne-
go sk’adnika militaryzacji spo’ecze¤stwa. Celem by’o przygotowa-
nie Niemc˘w do podj‘cia rol§ "Herrenvolku", predestynowanego
przez hist ri‘ i OpatrznožŤ d u§yskania d m§nacji nad žwiatem.
Wiele osab zadaje so bie rzecie§ pytanaůe, jak můog’o si‘ staŤ., §e-
by "nieudacznik" §yciowy zdoby’ popularnožŤ w szerokich wars-
twach naradu niemaeckieg , nie b‘d†c azawet - a§ do 1932 roku-
obywatele m Rzeszy. W jaki spos˘b d szed’ do najwy§szych stano-
wisk? Spraw‘ t‘ mfl§na wyjažniŤ p d warunkiem uwzgl‘dnienia
stanu spo’ecznej eduka ji i m ntalnažci Niemc˘w w zerszym kon-
tekžcie wydarze¤ lat dwudziestysh d trzydziestyrh. Sz.czeg˘lnie przy
tym isto!tnůe jest Yvyjažnienie zasadniczych roblem˘w. Zawieraj†
si‘ one w o powiedziach na pytania: jakim kla9om i warstw m od-
powiada’y pragram i polity ne cele Hitlera? Czyje "zam˘w§enie
spo’eczne" ůrealizowa’? Jaka by’a rala Fhrera w zakresre rozbudze-
ia za vnteresowania kapita’u i junkr˘w now† edycj† "Drang nach
Osten"?
W istniej†cej w˘wczas koniunkturze na kreowanie "Fhrera"
Adolf Hitler mia’ spore predyspozycje do tej roli wykazuj†c ta-
lent organizatorski i orato,rski. Zanim zasta’ ostatecznae "wylanso-
wany", musia’ prz.ecie§ zu§yŤ wiele energii dla przekona¤ia r˘§nych
6 ?
kr‘g˘w eli,tarny h oraz Reichswehry, aby nauczy’y si‘ odr˘§niaŤ
pseudflsocjalistycmn† demagogi‘ NSDAP, zapewniaj†c† zd bywanie
i rozszerzanie podstawy spolecznej, od rzeczywistych intencji jego
i jego ekipy.
W opracowany.ch na Zachadzie iografiach Hitlera stwierdza si‘,
§e ru h nazistowski finansowany by’ przez wielki ka pita’, kt˘ry
trakrtowa’ NSDAP i jej Fhrera w sposab raczej "in trum.entalny"
upatruj†c w nich dožŤ skuteczny aparat do walki z komunizmem.
W caeniu natom§ast pozostawaaj† biograf wie Hitlera niezwykle
siln zaanga§owanie karpita’u finansowego i finansjery niemieckiej
w realizacji farsowanego przez Hitlera planu zbroje¤ Trzeciej Rze-
szy w celu przygatowania do agresji araz zaboru abszar˘w nale-
§†cych do pa¤st-w, kt˘re mia’y staŤ si‘ ofiarami przysz’ej inwazja
Wehrmachtu. Zagadnienie czynnik˘w sprawczych jest tak samo
istotne jak odpowied¦ na pytanie: cu§ prodest? Nie by’a to wi‘c
"wojna ll§tlera", kt˘ra w oderwaniu od ty h czyn ik˘w sprawczych
nio§e byŤ raktawana jako osabiste i samodzielne "przedsi‘wzi‘c ie"
Adolfa fiitlera. Materia’y proces˘w przeciwko Kruppowi oraz kie-
rownictwu koncernu IG Farben-Industri:e wykazuj† w spos˘b do-
bitny, w czyim inter esie, dla powi‘kszenia czyich zysk˘w prowadzone
by’y podboje w Europie. Zyski by’y tym wi‘ksze, §e kierowany przez
I-Iitlera aparat totalnego terraru umo§liwia’ <przedsi‘biarcam prze-
mys’awym, a tak§e kol'onistom rolnym korzystanie z przymusowej,
niezwykle taniej si’y raboczej, zw’aszc a milion˘w wi‘¦ni˘w obo-
z˘w koncentracyjnych oraz je¤c˘w wojennych.
Pr˘by biograficznego uj‘cia zawaeraj† - rzecz zrozumia’a-
zr˘§nicowane motywy przewodnie. Dla wielu os˘b, kt˘re zetkn‘’y si‘
z Hitlerem albo z nim wsp˘’pracowa’y, motywem.przewodnim by’a
jego "demonicznožŤ". Prezentowany z takich pozycji Hitler jest oso-
b† abdarzon† "magnetycznymi" albo "hipnotycznymi" w’ažciwož-
caami. Sugeruje si‘ půrzy tym, §e dzi‘ki owym cechom o!trafi’ pod-
porz†dkowaŤ sobie i zmusiŤ do uleg’ožci rozm˘wc˘w, otoczenie
i wszystkich podw’adnych. Uj‘Ťie takie jest i by’ da odnym "ali-
bi" dla przest‘pc˘w wojenny h, a nawet nazistowskiego systemu,
kt˘ry dzia’aŤ maa’ wy’†cznie na ro2kaz jednej postaci, obdarzone
"demaniczn† moc†", a zarazem "charyzmatycznymi w’ažciwožciami".
Zdaniem tych autor˘w determinuj†c† si’† by’a silna, vVszechw’ad-
na psychika Fhrera. Wobec tego pr˘by zg’‘bienia spo’ecznej ge-
nezy zjawiska nazi zrnu d uwarunkowanaa dzia’a¤ samego Hitlera
pozbawione s† w¤‘kszego sezzsu. W nast.‘pstwie tego mo§na spotkaŤ
si‘ wi‘c z takimi sfnrmu’owaniami,jak nip:.: "Hitler by’ cz’owiekiem,
kt˘ry sam† si’† swej dem azicznej at‘ i m˘g’by wysadz§Ť w p owie-
trze ca’y žwiat d nikt nie by’by w sta.nie mu w tym przeszkodziŤ".
Podobne okrežlenie znajdujemy u Waltera Goerlitza (Adolf Hitle ),
Waltera Angera (Das D itte Reach §n Doku n,enten), Helmuta Kraus-
n ka i Hermanna Mau (Deutsche Geschichte der jngste Vergan-
genhe§t), Hansa Buchheima, Edith Eucken-Erdsieck, Gerta Buchheita
i Hansa G. Adlera (Der Fhrer §ns N§chts), Joe J. Heydeckera i Jo-
hannesa Leeba (Det- Nrnberger Prozess), Helgi Grebing (Der Na-
t§onalsozial§s%nus Ursprun,g und Wesen) i innych.
Charakterystyczny dla zacho.d:ni h autor˘w ksi†§ek o Hitlerze jest
brak dostatecznego uwzg ‘d ienia analizy zjawisk ekonnm iczno-spo-
’ecznych,czyli konikretn go pod’a§a, na kt˘rym wyrasta’ ru.ch nazi-
stnwski i jego pr Lyw˘dca. W interpretacji ich dzia’a¤ wi‘kszožŤ au-
bar˘w odchadzi od bada¤ tych zwi†zk˘w przyczynowych, pozosta-
wiaj†c w zasi‘gu rozwa§a¤ przerle wszystkim motywacje natury
psych l:agicznej. Mentalnn5Ť deaperata stanowi w uj‘ciu szeregu ba-
daczy klucz dn wyjažnienia nie tylko motywacji poczyna¤ Hitlera,
ale r˘wmie§ ¦r˘de’ ekspansji Trzeciej l ze zy.
Interpretacje psychologiczne pasiadaj† jedyn§e walor uzupe’nia-
j†cy w adniesieniu do zasadniczej ’aszczyzny, jak† je-st anal§za
rzeczywistožai ekano.miczno sp!o’ecznej w danym okres§e. Psycho-
lflgiczny p,unkt widzenia za ’ada, §e indywidualne cechy charakteru
Hitlera zde erminowa’y istot‘ ruchu nazis tnwskiego, okrežli’y jego
program, :ruktur‘ organizacyjn† oraz taktyk‘. Do takich wniosk˘w
daszed’ m.in. Ervch Fr.amm, dla kt˘rego ideol gia nazistowska stano-
wi’a wytw˘r autorytarnej osabow žci Adodfa Hitlera. W nim do-
strzegaj† skondensowane cechy zar˘wno sadystyczne, jak i maso-
chistyczne. Fromm, po obnie jak Maser, nie upatruje w Hitlerze
skoncentrowanych zbiorowožci tych eks-tremalnych 5rorlowisk, t˘-
re w sprzyjaj†cym uk’adzie wydarze¤ historyczny h uzyska’y szane‘
zdoby ia w’adzy nad narodem niemieckim ze wszystkimi ˘§niej-
szymi tego nast‘pstwami. Odmienny kierunek analizy przyczyn
wyniesienia na szŤzyty w’adzy prezentuje metadologia marksistow-
ka. Por˘wnuj†c socjologi zn† i pžychologiczn† metod‘ ba a¤ roli
jednostek w dziejach, prof. J. J. Wiatr zwraca uwag‘ w ksi†§ce: Spo-
9
ecze¤stu o. Wst‘p do socjolog§§ syste natycz ej, §e Erich Fromm
zastosowa’ kaerunek analizy adwrotmy do tego, jaka spotykarny u
Karala Marksa, chnŤby w jego 18 Bru n,a§re'a Ludw§ka Bonapat'te.
Marks analizowa’ rzyczyny, kt˘ re wynios’y na szczyty w’adzy cz’o-
wieka typu Napoleona III w sytuatji abiektywnej, adnajduj†c je
w sferze stosunk˘w istniej†cy h mi‘d y.klasami i olitycznymi
stronnictwa ni spo’ecze¤stwa francuskiego. Fro.mm szuka’ natomiast
wyjažnienia genezy nazizmu wy’†cznie w cecha.c.h psychi.cznyŤh Hit-
lera i jego zwolennik˘w (s.130-131).
Znac n† popularmožŤ wžr˘d czytelnik˘w zachodnich zdoby’a w
1978 r. ksi†§ka Seba tiama Haffnera Uwagi o H§tlerze (An n.erkungen
zu H§tler). Dywagacje na temat "d'zia’a¤", "osi†gni‘Ť", "b’‘d˘w",
"zbrodni" (s† to tytu’y roz zia’˘w) eks omuj† unikalnožŤ i "asamot-
nienae" Fh era. PrGb† zastasowania psychalogacznej analizy dla
wyjažnienia pabudek d ia’an§a jest biagrafia Hitlera apra.c wana
przez ameryka¤skiego historyka Johna olanda.
W znanej na Zachodzie biografii J. C. Festa pt. Hitler przej‘te zo-
sta’o w sposab bezk rytyczny wiele fragm ntflw teg co m˘w§’,
wzgl‘dnie pisa’ H itler. Stwarza to nieraz wra§ezuie, §e Fest zasuge-
rowa’ si‘ interpretacjarni, kt˘re przekaza’ Hitler. Wnik;iwe uwagi
na temat tej ksi†§ki wypowiedzieli profesorawie Henryk Olszewski
(O historycznej z,u§elkožca H§tle a § jego naz§sto sk§ej ez,volucj§.
Uu>ag§ n,a n,arg§nes§e ks§4§k§ J. C. Festa pt. "H§tler", w: Przegl†d
Zachodni, nr 1, 1974) oraz Franciszek Ryszka w specjalnym studiurn
pt. Lektury § prze'wcyžlen§a, Fazna¤ 1978.
W pu:blika jach oraz artyku’ach recenzyjnych polscy uczeni wie-
lokrotmie poůdejmowali polenzik‘ z p acami historyk˘w zachodnich,
kt˘rz5- adrywali prablematyk‘ Trzeciej Rzeszy i zarys dzia’alnožci
Hitlera od ekonomicano- s o’ecznegfl t’a paki. P lemika ta stanawi
integraln† cz‘žŤ bada¤ zar˘wno nazistowžkiego systemu, jak i po-
szczeg˘lnych aspekt˘w dzia’alnožci Hitlera i jego wsp˘’pracownik˘w.
Dotyczy to w pierwszym rz‘dzie prac: Jerzego W. Borejszy, Miro-
s’awa Cyga¤skiego, Antoniega Czubi¤skiegfl, Szymona Datnera,
Krzysztofa Dunin-W†sowicza, Artura Eisenbacha, Karola Fiedora,
Edwarda J‘drzejewskiego, Karala Joncy, Kaziznierza K†kola, Alfon-
sa Klafkowskiego, Alfreda Koniecznego, Jerzego Krasuskiego, Ležz-
ka Kubickiego, Czes’awa śuczaka, Czes’awa Madajczy.ka, Ryszarda
Majewskiego, Zygmunta Ma¤kowskiego, W’adys’awa Markiewicza,
J˘zefa Musio’a, Stanis’awa Nawro kiego, Henryka Olszewskiego,
Huberta Or’owskiego, Czes’awa Pilichowskiego, Karola M. Pospie-
szalskiego, Francis§ka Ryszki, Jerzego Sawi-ckiego, Jana Sobczaka,
Do alda Steyera, Mariana Wajciechowskiego oraz wielu innych pol-
skich, a tak§e radzieckich i NRD-owskich autor˘w, kt˘rych intere-
suj†ce publikacje wykorzystano.
Szczegaln† w.dzi‘cznožŤ wyra§am prof. Czes’awowi śuczakowi
i prof. Henrykowi Olszewskiemu za ich cenne uwagi, kt˘re stara’em
si‘ uwzgl‘dniŤ w praůcy nad t† ksi†§k†.
10
"[...) Nadszed’ žwit [...] W Berlinie jeszcze szaro [...]-
wspomina marsza’ek Czujkow Do pokoju wszedt niemiecki
genera’ [...) Wznosi prawq r‘k‘ w nazistowskim powitaniu,
lewq podaje legitymacj‘: Hans Krebs - szef Sztabu Ge-
neralnego Wojsk Lqdowych.
"Jest pan - ožwiadczy’ - pierwszym cudzoziemcem, kt˘-
rego powiadamiam, §e wczoraj, 30 kwietnio, Adolf Hitler
odszed’ od nas dobrowolnie; zako¤czy’ §ycie samob˘j-
stwem".
I. l ’odožŤ
"Urodzi’ si‘ ůna swflje w’asne i ca’ego žwiata ů...
rutkowska-j