Górny Śląsk - jego miejsce w Drugiej Rzeczpospolitej.pdf
(
3010 KB
)
Pobierz
Maria Wanda Wanatowicz
Górny Śląsk - jego miejsce w Drugiej
Rzeczypospolitej
Niepodległość i Pamięć 4/2 (8), 5-28
1997
ARTYKUŁY I MATERIAŁY - cz. I
"Niepodległość t Pamięć"
R. IV, Nr 2(8), 1997
Maria Wanda Wanatowicz
Górny Śląsk - jego miejsce
w Drugiej Rzeczypospolitej
Część podzielonego Górnego Śląska, którą w czerwcu 1922 roku ob
jęło w posiadanie odrodzone państwo polskie, stanowiła niewielki, lecz
bardzo ważny i pod wieloma względami unikatowy obszar Drugiej Rze
czypospolitej. O miejscu i roli tej dzielnicy w Polsce międzywojennej
napisano już wiele prac, nie ma jednak nadal syntetycznego opracowa
nia, bowiem temat jest rozległy i złożony i nie można go sprowadzać
tylko do zagadnień gospodarczych, jakkolwiek te wysuwają się niewąt
pliwie na pierwsze miejsce. W niniejszych rozważaniach zwrócono uwa
gę również na inne aspekty określające miejsce Górnego Śląska w pol
skim organiźmie państwowym w latach 1922 - 19391.
Odzyskana część Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego wchodziły
w skład województwa śląskiego. Już sam sposób jego tworzenia był
nietypowy. Decyzja o powstaniu tego południowo-zachodniego, kresowe
go województwa miała bowiem nie tylko charakter administracyjny,
lecz przede wszystkim polityczny. Zapadła w czasie gdy nie znano je
szcze jego obszaru. Dnia 15 lipca 1920 roku Sejm Ustawodawczy Rze
czypospolitej Polskiej postanowił, że z terenów Śląska, które zostaną w
przyszłości włączone do Polski, utworzone będzie odrębne województwo,
mające status autonomiczny. Wówczas na finalnym etapie znajdował
się dopiero spór polsko-czechosłowacki o Śląsk Cieszyński, którego
część objęła Polska 10 sierpnia tego roku. Natomiast sprawa przyna
leżności państwowej Górnego Śląska, pozostającego nadal w granicach
państwa niemieckiego, nie była jeszcze przesądzona. Tworzenie w takiej
sytuacji województwa stanowiło przejaw wiary społeczeństwa polskiego
w odzyskanie przez Polskę przynajmniej części Górnego Śląska.
1
M.W. Wanatowicz,
Województwo śląskie na tle Drugiej Rzeczypospolitej,
[w:]
Województwo śląskie (1922
1939). Zarys monograficzny.
Pod red. Franciszka Serafina, Katowice 1996, s. 15-28;
Rola i miejsce Górne
go Śląska w Drugiej Rzeczypospolitej.
Pod red. Marii Wandy Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995.
6
Maria Wanda Wanatowicz
Województwo śląskie jako samodzielna jednostka administracyjna za
częło funkcjonować dopiero w połowie 1922 roku. Spośród 16 woje
wództw Polski międzywojennej było najmniejsze. W 1922 roku zajmo
wało powierzchnię 4216 km2, (z czego na część górnośląską przypada
ło 3225), co stanowiło 1,1% powierzchni Polski. Według spisu ludności
z 1931 roku zamieszkiwało na jego terenie 1 536 000 osób (w części
górnośląskiej - 1 129 024), tj. 4,4% ludności całego kraju. Było to
najgęściej zaludnione województwo: na 1 km2 przypadało tu 307 osób,
podczas gdy w całej Drugiej Rzeczypospolitej 83 osoby.
Województwo śląskie jako jedyna w Polsce jednostka administracyj
na utworzone zostało z terenów znajdujących się uprzednio pod pano
waniem dwóch państw: Niemiec i Austrii. Oba te obszary utraciła Pol
ska ponadto już w średniowieczu, a więc kilka wieków wcześniej niż
rozbiory przekreśliły jej byt polityczny i spowodowały podział teryto
rium między trzy różniące się między sobą zaborcze organizmy pań
stwowe. O wiele dłuższe pozostawanie Śląska poza granicami państwa
polskiego wycisnęło na mieszkańcach tej dzielnicy znacznie głębsze
piętno niż czas rozbiorów na pozostałych ziemiach polskich, co znalaz
ło wyraz przede wszystkim w strukturze polskojęzycznej ludności
Śląska. Była ona prawie wyłącznie plebejska (chłopska, robotnicza, z
nieliczną grupą drobnomieszczaństwa i inteligencji). Pod tym względem
obie części Śląska (niemiecka i austriacka) byty do siebie podobne.
Różniły się jednak catym dziedzictwem jakie pozostawiła po sobie
Austria i Prusy - państwa stojące na różnym etapie rozwoju społeczno
- gospodarczego, prowadzące odmienną politykę narodowościową, kul
turalną, itp. Konsekwencją tego stanu rzeczy była nieprzystawalność
rzeczywistości społeczno - politycznej i prawnej obu części wojewódz
twa. Część górnośląska ciążyła ku Wielkopolsce i Pomorzu a cieszyń
ska ku obszarowi byłej Galicji. Występujące zróżnicowanie pogłębiał
fakt, że zawarta pomiędzy Polską a Niemcami 15 maja 1922 roku w
Genewie konwencja dotycząca normalizacji stosunków pomiędzy podzie
lonym obszarem plebiscytowym Górnego Śląska nie dotyczyła części
cieszyńskiej. Na okres 15 lat utrzymywała ona wiele przepisów prawo
dawstwa niemieckiego, stanowiła znaczną barierę w unifikacji Górnego
Śląska z państwem polskim. Cieszyńska część szybciej integrowała się
z Drugą Rzeczypospolitą dlatego również, że o dwa lata wcześniej weszła
w skład państwa polskiego i w tworzone przez niego struktury admi-
nistracyjno-prawne. Ten fakt, jak również odmienne dziedzictwo zabo
rów wytworzyły dualizm prawny w ramach jednego województwa nie
spotykany w ramach innych jednostek administracyjnych Polski. Pro
ces integracji przebiegał tu bowiem dwutorowo: wewnątrz województwa
oraz pomiędzy nim a catym krajem.
Górny Śląsk
-
jego miejsce w Drugiej Rzeczypospolitej
7
Najistotniejszą odrębnością województwa śląskiego, określającą także
miejsce Górnego Śląska w Drugiej Rzeczypospolitej, był jego status auto
nomiczny. Uprawnienia autonomiczne2 województwa realizował Sejm Śląski,
jednoizbowy lokalny parlament, reprezentujący wszystkich mieszkańców,
złożony z 48 posłów (od 1935 roku z 24). Posiadał szerokie uprawnienia
ustawodawcze w zakresie normalizacji życia publicznego (polityka socjal
na, kulturalna, szkolnictwo, sądownictwo, lecznictwo, administracja woje
wódzka, policja) oraz życia gospodarczego (przemysł, rolnictwo, transport,
handel, budownictwo). Jego kompetencji nie podlegały tylko sprawy poli
tyki zagranicznej, celnej, wojskowej i nieliczne wewnętrzne. Z tytułu au
tonomii województwo śląskie posiadało własny skarb, iylko część docho
dów przekazywało do skarbu Rzeczypospolitej, większość wykorzystywało
na własne potrzeby. Rozbudowany samorząd gminny wraz z autonomią
tworzyły na Górnym Śląsku szczególnie korzystne warunki dla rozwoju
gospodarności społeczeństwa w stopniu nie spotykanym w innych dziel
nicach. Ten stan
rzeczy
był przedmiotem dumy autochtonicznych miesz
kańców Śląska. W innych dzielnicach Polski stosunek do autonomii ślą
skiej był zróżnicowany. W większości widziano w niej barierę w procesie
integracji Śląska z państwem polskim. Ten punkt widzenia podzielały
władze centralne, które z powodu autonomii a także obowiązującej kon
wencji genewskiej uważały, że Polska ma ograniczoną władzę na tym te
renie. Stąd konstytucja kwietniowa z 1935 roku pozbawiła Sejm Śląski
prawa decydowania o statusie autonomicznym województwa, utrzymując
to prawo wyłącznie dla Sejmu Rzeczypospolitej, z którego ten jednak nie
skorzystał. Do końca okresu międzywojennego autonomia śląska prze
trwała w swoim nie zmienionym kształcie (poza zmniejszeniem składu
Sejmu Śląskiego, wzorem Sejmu Rzeczypospolitej). Działalność ustawo
dawcza Sejmu Śląskiego sprawiła, że w województwie śląskim obowiązy
wało wiele nie istniejących w innych dzielnicach przepisów. Nie wszystkie
wyróżniały ten obszar pozytywnie. Ewenementem stosunków śląskich była
między innymi obowiązująca tu w latach 1925 - 1938 ustawa o celi
bacie nauczycielek oraz ustawa o zamknięciu rynku pracy dla sił fizy
cznych z zewnątrz (od 1926 roku objęła górnośląską część wojewódz
twa a od 1932 roku także cieszyńską). Samo istnienie Sejmu
Śląskiego sprawiało, że życie polityczne Śląska koncentrowało się zna
cznie mocniej niż w innych dzielnicach na sprawach lokalnych, w za
kresie których Sejm Śląski był instancją decydującą. Wykorzystywał on
także swoje uprawnienia ustawodawcze dla celów unifikacji struktur
śląskich z ogólnokrajowymi. Wyrażał zgodę na rozciągnięcie na podległy
2
J. Ciągwa,
Wpływ centralnych organów Drugiej Rzeczypospolitej na ustawodawstwo śląskie w latach
1922-1939,
Katowice 1979; H. Rechowicz,
Sejm Śląski 1922-1939,
Katowice 1971.
8
Maria Wanda Wanatowicz
jego kompetencji obszar wielu ustaw ogólnopolskich, a ponadto w swojej
działalności legislacyjnej czerpał wzory wielu rozwiązań z parlamentu ogólno
polskiego. Duża frekwencja w wyborach do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej
jaka była na Śląsku świadczyła jednak o otwartości na sprawy ogólnonaro
dowe. Jeszcze dobitniej świadczyła o tym ambicja mieszkańców do odegra
nia w Polsce roli wzorcowej dzielnicy w zakresie rozwoju cywilizacyjno-go-
spodarczego. Górny Śląsk był obszarem otwartym dla imigracji inteligencji
polskiej, której brak odczuwał silnie. Stąd napłynęło jej na ten teren wiele.
Konfrontacja odmiennej obyczajowości, różnice w stopniu zakorzenie
nia w kulturze polskiej, różnica pozycji społecznej i inne czynniki
sprawiły, że następstwem tego zjawiska był mocno uchwytny antago
nizm dzielnicowy. Pod tym względem Górny Śląsk nie stanowił jednak
wyjątku. Konflikty dzielnicowe miały miejsce na całym terenie Polski.
Nie zahamowały one procesów asymilacyjnych, które uzewnętrzniały się
i na Górnym Śląsku. Napływowa inteligencja i tu odegrała rolę pomo
stu w procesie integracji tej dzielnicy z całym państwem polskim.
Polska otrzymała mniejszą, lecz bogatszą część Górnego Śląska, o
czym świadczył już sam fakt przejęcia około 72% ogółu robotników
przemysłowych. Z 67 kopalń węgla kamiennego przypadło jej 53. Z
ogółu złóż węgla, szacowanych na 80 do 90 miliardów ton otrzymała
9/10. Na terenie Polski znalazły się wszystkie górnośląskie kopalnie
rud żelaza (9), wszystkie huty ołowiu, cynku, srebra i prażalnie blendy
cynkowej, większość: kopalń rud cynku i ołowiu, zakładów koksowni
czych, fabryk brykietów, wielkich pieców, hut żelaza, odlewni żelaza i
stali, walcowni i stalowni. Z zakładów przemysłowych, nie związanych
z górnictwem i hutnictwem, stronie polskiej przypadła około połowa.
Część górnośląska województwa stanowiła w Polsce międzywojennej
najbardziej uprzemysłowiony obszar, na którym przeważał przemysł
ciężki: górniczo-hutniczy. Przyłączenie tego terenu powiększyło ogrom
nie potencjał przemysłowy odrodzonego państwa polskiego.
Zdolność produkcyjna okręgu górnośląskiego przewyższała moc wy
twórczą pozostałych dzielnic kraju. W 1923 roku jego udział w ogólno
krajowej produkcji poszczególnych wyrobów wynosił: 73,34% węgla ka
miennego, 78,51% żelaza surowego, 77,09% stali surowej, 87,7% cyn
ku, 99,7% ołowiu. Dzięki posiadaniu Górnego Śląska Polska z kraju
rolniczego przekształciła się w kraj rolniczo - przemysłowy. Tę jej po
zycję w Europie określał również bilans handlu zagranicznego, o któ
rym decydował w bardzo dużym stopniu eksport produktów rolnych,
leśnych i hodowlanych wytwarzanych w innych dzielnicach3.
3
J. Popkiewicz, F. Ryszka,
Przemysł ciężki Górnego Śląska w gospodarce Polski międzywojennej (1922
1939),
Opole 1959; A.Sulik,
Przemysł,
[w:]
Województwo śląskie...
s, 215-270.
Plik z chomika:
Pulaneczka
Inne pliki z tego folderu:
Akcja 'Burza' na terenie Inspektoratu Częstochowskiego AK.pdf
(9627 KB)
Akcje zbrojne i wywiadowcze, o których świat dowiedział się z komunikatów wojennych radia BBC.pdf
(2839 KB)
Anglicy przychylni i nieprzychylni Romanowi Dmowskiemu w świetle korespondencji z lat 1915-1917.pdf
(1810 KB)
Bitwa pod Mokrą.pdf
(5969 KB)
Anegdoty Legionowe.pdf
(1099 KB)
Inne foldery tego chomika:
Archiwalne artykuły z Przeglądu Powszechnego (pdf,epub)
Biblioteka Teologii Fundamentalnej
Bibula.com
Blog Godziemba - interesujące teksty o historii
Broszury IPN
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin